Kitabın içindeki
küçük cihan

Minyatür, el yazması kitapların içinde yer alan küçük boyutlu resimdir. Kelime Latince "minium" (kırmızı boya) sözcüğünden türemiştir. İslam dünyasında minyatür, hat, tezhip ve cilt sanatlarıyla birlikte hazırlanan bir kitap sanatıdır; konusunu destan, tarih, bilim ve şiir gibi metinlerden alır. Ayrıntılar için Kitap yapım aşamaları sayfasına bakabilirsiniz.

Klasik minyatürde ressamın amacı sahneyi bir pencereden görüldüğü gibi çizmek değil, olayı okunur ve düzenli biçimde anlatmaktır. Bu yüzden ufuk yüksek tutulur, zemin sayfada yukarı doğru yükselir ve derinlik, nesnelerin katman katman üst üste dizilmesiyle verilir. Bu bir beceri eksikliği değil, bilinçli bir anlatım tercihidir. Osmanlı'da Matrakçı Nasuh'un şehir görünümleri gibi örneklerde mekân çok ayrıntılı gösterilir. Daha fazlası için Perspektif ve mekan sayfası.

Tek bir "ilk minyatür" göstermek mümkün değildir; kitap resmi birçok merkezde birbirinden bağımsız gelişmiştir. Türk resim geleneğinde Turfan çevresindeki Uygur ve Maniheist yazmalar en eski bilinen örnekler arasındadır. İslam dünyasında ise Yahyâ b. Mahmûd el-Vâsıtî'nin resimlediği, muhtemelen Bağdat'ta hazırlanmış Harîrî Makâmât'ı (1237) en önemli erken örneklerdendir. Bkz. Uygur ve Maniheist Kitap Resmi, Abbâsî ve Bağdat Ekolü, Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası).

Matrakçı Nasuh, 16. yüzyılda yaşamış Osmanlı matematikçisi, silah ustası ve ressamıdır; Bosna doğumlu olduğu bilinir ve 1564'te öldüğü kabul edilir. Kanuni'nin Irakeyn seferini anlatan Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn adlı eserdeki şehir ve konak görünümleriyle tanınır. Bu eserde şehirler kuş bakışı, ayrıntılı ve topografik olarak çizilmiştir. Bkz. Matrakçı Nasuh, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn.

Geleneksel olarak minyatür, usta-çırak ilişkisi içinde öğrenilirdi; bugün üniversitelerin geleneksel sanatlar bölümleri, belediye ve vakıf kursları ile atölyeler bu eğitimi veriyor. Önce kâğıt hazırlama, tersim ve fırça kullanımı öğrenilir, ardından renk ve kompozisyon çalışmaları yapılır. Müzelerdeki özgün eserleri incelemek ve ustaların eserlerini kopya ederek çalışmak eğitimin önemli bir parçasıdır. Tekniklere Fırça ve kalem ve Tersim ve kompozisyon sayfalarından başlayabilirsiniz.

En çok bilinen eserler arasında 13. yüzyıl Bağdat'ından Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası), İlhanlı döneminden Câmiʿü't-Tevârîh, İran destanını anlatan Şehnâme ve Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi), Osmanlı'dan Hünernâme, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn ve Surnâme-i Vehbî sayılabilir. Hindistan'da Hamzanâme (Ekber Şah'ın Dâstân-ı Emîr Hamza'sı) ve Ekbernâme öne çıkar. "En ünlü" ölçüsü kişiden kişiye değiştiği için bu liste kesin bir sıralama değildir.